เครื่องมือประเมินการทำงานของไต 6 ตัว ใช้ตัวไหนตอนไหน

ค่าไตในเว็บนี้มีหลายตัวและตอบคนละคำถาม บางตัวใช้บอกว่าเป็นโรคไตเรื้อรังหรือยัง บางตัวใช้ปรับขนาดยา และบางตัวใช้เฉพาะตอนสงสัยไตวายเฉียบพลัน หน้านี้เรียงให้ว่าสถานการณ์ไหนควรหยิบตัวไหน พร้อมข้อจำกัดที่มักถูกมองข้าม

จุดที่คนพลาดบ่อยที่สุดคือใช้ eGFR ที่ห้องแล็บพิมพ์มา ไปปรับขนาดยา ทั้งที่เอกสารกำกับยาส่วนใหญ่อ้างอิง Cockcroft-Gault ซึ่งเป็นคนละค่ากัน ใช้สลับกันทำให้ขนาดยาเพี้ยนได้จริง โดยเฉพาะในผู้สูงอายุตัวเล็กและผู้ป่วยน้ำหนักมาก

ถ้าจะดูว่าเป็นโรคไตเรื้อรังหรือยัง

ใช้ eGFR จากครีอะตินีนเป็นตัวตั้ง แต่ค่าครั้งเดียววินิจฉัยไม่ได้ ต้องผิดปกติต่อเนื่องอย่างน้อยสามเดือน และควรดูโปรตีนในปัสสาวะควบคู่เสมอ เพราะไตรั่วมักเกิดก่อนที่ค่าการกรองจะตก

• eGFR (CKD-EPI 2021) — สูตรที่แนวทางปัจจุบันแนะนำ ไม่ใช้ตัวแปรเชื้อชาติแล้ว ใช้เมื่อตรวจสุขภาพประจำปี หรือติดตามผู้ป่วยเบาหวานและความดัน สำหรับคนทั่วไปที่ถือใบผลตรวจอยู่ในมือ ใช้หน้า อ่านผลตรวจไต ได้เลย ระบบจะบอกระยะและสิ่งที่ต้องทำต่อให้ด้วย
• สัดส่วนโปรตีนต่อครีอะตินีนในปัสสาวะ — จับไตรั่วระยะแรกที่ eGFR ยังปกติดี ควรตรวจในผู้ป่วยเบาหวานทุกราย และในคนที่ผลตรวจปัสสาวะขึ้นว่ามีโปรตีนแม้เพียง trace

ถ้าจะปรับขนาดยาตามการทำงานของไต

ตรงนี้ต้องระวังเป็นพิเศษ ค่าที่ใช้ปรับยาไม่ใช่ค่าเดียวกับที่ใช้วินิจฉัยโรคไตเรื้อรัง

• Creatinine clearance (Cockcroft-Gault) — ค่าที่เอกสารกำกับยาส่วนใหญ่อ้างอิง ต้องใช้น้ำหนักตัวจริง ใช้เมื่อจะปรับขนาดยาปฏิชีวนะ ยากันเลือดแข็ง หรือยาที่ขับทางไต
• ตารางปรับขนาดยาตามค่าไต — ใส่ค่าไตแล้วดูช่วงขนาดยาที่แนะนำของยาที่ใช้บ่อย ใช้เมื่อสั่งยาให้ผู้ป่วยที่ไตเสื่อม

ถ้าสงสัยไตวายเฉียบพลัน

• เกณฑ์ KDIGO — แบ่งระยะจากครีอะตินีนที่เพิ่มขึ้นเทียบค่าเดิม และจากปริมาณปัสสาวะ ใช้เมื่อผู้ป่วยในมีค่าไตขยับขึ้นจากเดิม ข้อจำกัดคือต้องมีค่าพื้นฐานไว้เทียบ
• สัดส่วนโซเดียมที่ขับออก (FENa) — ช่วยแยกว่าเป็นภาวะขาดน้ำหรือเนื้อไตเสียหาย ใช้ไม่ได้ถ้าผู้ป่วยเพิ่งได้ยาขับปัสสาวะ เพราะยาจะดันค่าให้สูงจนตีความผิด

ตารางเทียบแบบสั้น

สามข้อที่ทำให้ค่าไตหลอกตา

• มวลกล้ามเนื้อ — คนกล้ามเนื้อมากมีครีอะตินีนสูงโดยไตปกติดี ส่วนผู้สูงอายุผอมมากหรือผู้ป่วยติดเตียงอาจมีครีอะตินีนต่ำทั้งที่ไตเสื่อมแล้ว
• ภาวะขาดน้ำ — ท้องเสีย อาเจียน หรือดื่มน้ำน้อยดันค่าครีอะตินีนขึ้นชั่วคราว ตรวจซ้ำหลังได้น้ำเพียงพอมักกลับมาปกติ
• อาหารและอาหารเสริม — กินเนื้อสัตว์ปริมาณมากก่อนเจาะเลือด หรือกินครีเอทีนเสริมกล้ามเนื้อ ทำให้ค่าสูงขึ้นโดยไตไม่ได้เสีย

แหล่งอ้างอิง

• KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease
• Inker LA, et al. New Creatinine- and Cystatin C-Based Equations to Estimate GFR without Race. N Engl J Med 2021;385:1737-1749
• KDIGO Clinical Practice Guideline for Acute Kidney Injury 2012
• แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคไตเรื้อรัง สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย