ปวดหลัง เป็นอะไรได้บ้าง และปวดแบบไหนที่ต้องรีบไปโรงพยาบาล

ผู้หญิงวัยทำงานคนหนึ่งเดินเข้ามาในห้องตรวจแบบเอามือกดหลังส่วนล่างไว้ตลอด เธอบอกว่าเมื่อวานยกกล่องเอกสารหนัก ๆ แล้วรู้สึกเสียวแปลบที่หลัง ตื่นเช้ามาลุกจากเตียงแทบไม่ได้ กลัวว่าจะเป็นหมอนรองกระดูกทับเส้น ต้องผ่าตัดไหม คำถามแบบนี้ผมเจอเกือบทุกวัน และคำตอบที่ทำให้คนไข้ส่วนใหญ่โล่งใจคือ อาการปวดหลังกว่าเก้าในสิบรายเป็นจากกล้ามเนื้อและเอ็นรอบกระดูกสันหลัง ไม่ใช่โรคร้ายแรง และหายเองได้ในไม่กี่สัปดาห์ แต่มีปวดหลังอีกกลุ่มเล็ก ๆ ที่เป็นสัญญาณของเรื่องใหญ่ และกลุ่มนี้แหละที่ต้องแยกให้ออก

สาเหตุที่พบบ่อย เรียงจากเจอบ่อยสุด

1. กล้ามเนื้อและเอ็นอักเสบหรือยึด เป็นสาเหตุที่พบมากที่สุด มักเกิดหลังยกของหนัก บิดตัวผิดจังหวะ นั่งท่าเดิมนาน หรือนอนผิดท่า อาการคือปวดตื้อ ๆ ตึง ๆ ที่กลางหลังหรือบั้นเอว ปวดมากขึ้นเวลาขยับ และดีขึ้นเวลาพัก มักไม่ร้าวลงขา กลุ่มนี้เรียกรวม ๆ ว่าปวดหลังแบบไม่จำเพาะ และเป็นกลุ่มที่หายเองได้

2. หมอนรองกระดูกเคลื่อนกดทับเส้นประสาท หมอนรองกระดูกที่อยู่ระหว่างข้อกระดูกสันหลังปลิ้นออกมากดเส้นประสาทที่วิ่งลงขา ทำให้ปวดร้าวจากหลังหรือก้นลงไปตามขา บางคนมีชาหรืออ่อนแรงร่วมด้วย อาการปวดร้าวลงขาแบบนี้เรียกกันว่าอาการปวดตามแนวเส้นประสาทไซแอติก มักปวดมากขึ้นเวลาไอ จาม หรือเบ่ง

3. กระดูกสันหลังเสื่อมตามอายุ เมื่ออายุมากขึ้น หมอนรองกระดูกและข้อต่อเสื่อมลง ช่องทางเดินของเส้นประสาทแคบลง ทำให้ปวดหลังเรื้อรัง บางคนเดินได้ระยะหนึ่งแล้วต้องหยุดเพราะปวดหรือชาขา นั่งพักแล้วดีขึ้น

4. กระดูกสันหลังยุบจากกระดูกพรุน พบในผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้หญิงวัยหลังหมดประจำเดือน บางครั้งแค่ก้มยกของเบา ๆ หรือสะดุดล้มเบา ๆ กระดูกสันหลังก็ยุบตัวลงได้ ทำให้ปวดหลังเฉียบพลันรุนแรง

5. สาเหตุจากอวัยวะอื่นที่ไม่ใช่กระดูกสันหลัง ปวดหลังบางแบบไม่ได้มาจากหลังโดยตรง เช่น นิ่วในไตหรือกรวยไตอักเสบ (ปวดบั้นเอวข้างเดียว ร่วมกับปัสสาวะผิดปกติหรือไข้) นิ่วถุงน้ำดี ตับอ่อนอักเสบ หรือแม้แต่โรคของหลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้อง กลุ่มนี้มักมีอาการอื่นนำหรือร่วมด้วย

สัญญาณอันตราย ต้องรีบไปโรงพยาบาล

อาการปวดหลังทั่วไปแม้จะทรมาน แต่ไม่อันตราย สิ่งที่หมอเป็นห่วงคือกลุ่มอาการต่อไปนี้ ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง อย่ารอดูอาการ ให้ไปพบแพทย์

• กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ หรือปัสสาวะไม่ออก ร่วมกับชารอบก้นและอวัยวะเพศ (บริเวณที่นั่งอานจักรยาน) — นี่คือภาวะฉุกเฉินที่เส้นประสาทหางม้าถูกกดทับ ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที ยิ่งรักษาเร็วยิ่งรักษาการทำงานของขาและระบบขับถ่ายไว้ได้
• ขาชาหรืออ่อนแรงมากขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะสองข้าง หรือยกปลายเท้าไม่ขึ้น เดินสะดุด
• ปวดตอนกลางคืนจนตื่น หรือปวดตลอดเวลาไม่ว่าจะขยับหรือพัก ต่างจากปวดกล้ามเนื้อที่มักดีขึ้นตอนพัก
• น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ มีไข้ หรือมีประวัติเป็นมะเร็ง อาจเป็นการติดเชื้อหรือมะเร็งที่ลามมาที่กระดูกสันหลัง
• ปวดหลังหลังอุบัติเหตุ หกล้ม โดยเฉพาะผู้สูงอายุหรือคนที่กินยาสเตียรอยด์นาน เสี่ยงกระดูกสันหลังหัก
• เริ่มปวดหลังครั้งแรกในคนอายุน้อยมากหรือสูงอายุมาก หรือมีภูมิคุ้มกันต่ำ เช่น ผู้ป่วยที่ฉีดยากดภูมิ ติดเชื้อในกระแสเลือดง่าย

ปวดแบบไหนหายเองได้ ปวดแบบไหนควรไปหาหมอ

ปวดหลังจากกล้ามเนื้อส่วนใหญ่ดีขึ้นเองภายในไม่กี่สัปดาห์ โดยมักดีขึ้นชัดเจนใน 2 ถึง 6 สัปดาห์ โดยไม่ต้องเอกซเรย์หรือทำเอ็มอาร์ไอ แนวทางสากลไม่แนะนำให้ถ่ายภาพกระดูกสันหลังในช่วงแรก ถ้าไม่มีสัญญาณอันตราย เพราะภาพที่เจอความเสื่อมตามอายุมักไม่ตรงกับตำแหน่งที่ปวด และการรีบเอกซเรย์ไม่ได้ทำให้หายเร็วขึ้น

ควรไปพบแพทย์ถ้าปวดไม่ดีขึ้นเลยหลังดูแลตัวเองเต็มที่แล้วประมาณ 4 ถึง 6 สัปดาห์ มีอาการร้าวลงขาที่รบกวนชีวิตประจำวัน หรือมีสัญญาณอันตรายข้อใดข้อหนึ่งข้างต้น

ดูแลตัวเองอย่างไรเมื่อปวดหลังทั่วไป

• อย่านอนนิ่งบนเตียงนาน การนอนพักทั้งวันทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแอและหายช้าลง ให้ค่อย ๆ กลับมาเคลื่อนไหวและใช้ชีวิตปกติเท่าที่ทนได้
• ประคบเพื่อลดปวด หลายคนสบายขึ้นเมื่อประคบอุ่นบริเวณที่ปวดตึง
• ปรับท่าทางและการยกของ ยกของโดยย่อเข่าไม่ก้มหลัง ไม่บิดตัวขณะยก จัดโต๊ะเก้าอี้ให้นั่งหลังตรง ลุกเปลี่ยนอิริยาบถทุกชั่วโมง
• ยาแก้ปวด ยาแก้ปวดพื้นฐานช่วยบรรเทาอาการช่วงแรกได้ แต่ควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์เรื่องชนิดและขนาดที่เหมาะกับตัวคุณ โดยเฉพาะถ้ามีโรคไต โรคกระเพาะ หรือกินยาอื่นอยู่ บทความนี้จึงไม่ระบุขนาดยา
• เมื่อหายเฉียบพลันแล้ว การออกกำลังกายเสริมความแข็งแรงกล้ามเนื้อแกนกลางลำตัวช่วยลดโอกาสปวดซ้ำได้ดีกว่าการนอนพัก

ปวดหลังเป็นอาการที่เกือบทุกคนต้องเจอสักครั้งในชีวิต ข่าวดีคือส่วนใหญ่ไม่ร้ายแรงและหายเอง หน้าที่ของเราคือดูแลตัวเองให้ถูก และรู้ว่าเมื่อไรที่ต้องหยุดสังเกตอาการแล้วรีบไปหาหมอ ข้อมูลนี้เป็นความรู้เพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่การวินิจฉัยแทนแพทย์ผู้ตรวจ