ซีด อ่อนเพลีย จากการขาดธาตุเหล็ก กินอะไรดี และเมื่อไรต้องหาสาเหตุ

ผู้หญิงวัยทำงานคนหนึ่งมาหาเพราะเพลียมาก ขึ้นบันไดไม่กี่ขั้นก็เหนื่อยหอบ เพื่อนทักว่าหน้าซีด ตรวจเลือดพบว่าเป็นโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก เธอถามว่าแค่กินยาบำรุงเลือดก็พอใช่ไหม คำตอบคือธาตุเหล็กช่วยแก้อาการได้ แต่คำถามที่สำคัญกว่าคือ ทำไมถึงขาดธาตุเหล็ก เพราะการขาดธาตุเหล็กในผู้ใหญ่มักมีต้นเหตุที่ต้องตามหา ไม่ใช่แค่เติมเหล็กกลับไปแล้วจบ

โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กคืออะไร

ร่างกายใช้ธาตุเหล็กสร้างเม็ดเลือดแดงเพื่อขนออกซิเจนไปเลี้ยงทั่วร่างกาย เมื่อธาตุเหล็กไม่พอ เม็ดเลือดแดงจะน้อยลงและตัวเล็กลง ทำให้ขนออกซิเจนได้น้อย เกิดอาการซีดและเพลีย นี่คือสาเหตุของโลหิตจางที่พบบ่อยที่สุดในโลก

อาการที่พบบ่อย

• อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง
• หน้าซีด เปลือกตาด้านในและฝ่ามือซีด
• เวียนศีรษะ หน้ามืด ใจสั่น โดยเฉพาะเวลาลุกยืนหรือออกแรง
• เล็บเปราะ ผมร่วง ปลายมือปลายเท้าเย็น
• บางคนอยากกินของแปลก ๆ ที่ไม่ใช่อาหาร เช่น น้ำแข็ง ซึ่งเป็นสัญญาณเฉพาะของการขาดธาตุเหล็ก

ทำไมถึงขาดธาตุเหล็ก ต้นเหตุคือหัวใจของเรื่อง

ธาตุเหล็กพร่องได้จากสามทางหลัก คือเสียเลือดเรื้อรัง ได้รับไม่พอ หรือดูดซึมไม่ดี

• เสียเลือดเรื้อรัง เป็นสาเหตุที่ต้องคิดถึงก่อนเสมอในผู้ใหญ่ ในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ที่พบบ่อยคือประจำเดือนมามากหรือนาน ส่วนในผู้ชายและผู้หญิงวัยหมดประจำเดือน ต้องคิดถึงการเสียเลือดในทางเดินอาหารเป็นอันดับแรก เช่น จากแผลในกระเพาะ ริดสีดวง หรือเนื้องอกในลำไส้
• ได้รับไม่พอ กินอาหารที่มีธาตุเหล็กน้อย พบในคนที่กินมังสวิรัติเข้มงวดโดยไม่วางแผน
• ความต้องการเพิ่ม เช่น ระหว่างตั้งครรภ์และให้นมบุตร หรือในเด็กที่กำลังโต
• ดูดซึมไม่ดี เช่น หลังผ่าตัดกระเพาะ หรือโรคของลำไส้บางชนิด

หมายเหตุสำคัญสำหรับคนไทย ภาวะซีดที่เม็ดเลือดแดงตัวเล็กไม่ได้มีแค่การขาดธาตุเหล็ก โรคธาลัสซีเมียซึ่งเป็นโรคทางพันธุกรรมที่พบบ่อยในบ้านเราก็ทำให้เม็ดเลือดแดงตัวเล็กได้เช่นกัน ทั้งสองอย่างต้องแยกด้วยการตรวจเลือด เพราะการรักษาต่างกันโดยสิ้นเชิง คนเป็นธาลัสซีเมียไม่ควรกินธาตุเหล็กพร่ำเพรื่อ

สัญญาณที่ต้องรีบพบแพทย์และตามหาสาเหตุ

• ถ่ายอุจจาระดำเหมือนยางมะตอย หรือมีเลือดปนอุจจาระ บ่งชี้เลือดออกในทางเดินอาหาร
• ประจำเดือนมามากผิดปกติ เปลี่ยนผ้าอนามัยถี่มาก หรือมามากจนต้องลุกกลางดึก
• น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ เบื่ออาหาร หรือกลืนลำบาก
• ซีดในผู้ชายทุกวัย หรือผู้หญิงวัยหมดประจำเดือน ควรได้รับการตรวจทางเดินอาหารเพื่อหาสาเหตุการเสียเลือด
• เหนื่อยหอบมาก เจ็บหน้าอก หรือหน้ามืดจะเป็นลม ถ้าซีดมากและเร็ว ควรพบแพทย์โดยเร็ว

ดูแลตัวเองอย่างไร

• กินอาหารที่มีธาตุเหล็กสูง เนื้อสัตว์ ตับ เลือด ไข่แดง เป็นแหล่งธาตุเหล็กที่ดูดซึมดี ส่วนพืชเช่น ผักใบเขียวเข้ม ถั่ว งา ก็มีธาตุเหล็กแต่ดูดซึมยากกว่า
• กินร่วมกับวิตามินซี เช่น ผลไม้รสเปรี้ยว ช่วยให้ร่างกายดูดซึมธาตุเหล็กจากพืชได้ดีขึ้น
• ชาและกาแฟลดการดูดซึมธาตุเหล็ก จึงไม่ควรดื่มพร้อมมื้ออาหารหลัก
• ยาเสริมธาตุเหล็ก ช่วยได้ในคนที่ขาดจริง แต่ควรใช้ตามที่แพทย์หรือเภสัชกรแนะนำ เพราะมีผลข้างเคียงต่อระบบทางเดินอาหาร และต้องกินต่อเนื่องระยะหนึ่งแม้ค่าเลือดกลับมาปกติแล้วเพื่อเติมคลังเหล็กให้เต็ม บทความนี้จึงไม่ระบุขนาดยา

ย้ำอีกครั้งว่า สิ่งที่สำคัญกว่าการเติมธาตุเหล็กคือการหาว่าทำไมถึงขาด เพราะบางครั้งภาวะซีดเป็นเพียงยอดภูเขาน้ำแข็งของปัญหาที่ซ่อนอยู่ ข้อมูลนี้เป็นความรู้เพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือสั่งการรักษาแทนแพทย์