สมุนไพรไทยกับยาที่กินอยู่ ตีกันไหม ก่อนกินคู่กันควรรู้อะไร

คุณลุงคนหนึ่งกินยาละลายลิ่มเลือดวาร์ฟารินประจำ วันหนึ่งมาด้วยค่าเลือดที่บอกว่าเลือดแข็งตัวช้าผิดปกติกว่าเดิมมาก พอซักถามจึงรู้ว่าช่วงนี้เขากินแคปซูลสมุนไพรบำรุงที่ญาติซื้อมาฝากทุกวัน นี่เป็นตัวอย่างที่เจอได้จริงในห้องตรวจ และสะท้อนความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดเรื่องสมุนไพร คือคำว่าธรรมชาติไม่ได้แปลว่าไม่มีฤทธิ์หรือปลอดภัยเสมอ สมุนไพรหลายชนิดมีสารออกฤทธิ์จริง และบางตัวไปเสริมหรือหักล้างกับยาแผนปัจจุบันที่กินอยู่ได้

ทำไมสมุนไพรถึงตีกับยาได้

สมุนไพรก็คือสารเคมีจากธรรมชาติที่มีฤทธิ์ทางยา เมื่อกินร่วมกับยาแผนปัจจุบัน อาจเกิดได้สองแบบ แบบแรกคือเสริมฤทธิ์กันจนแรงเกินไป เช่น สมุนไพรที่ทำให้เลือดออกง่ายกินคู่กับยาละลายลิ่มเลือด แบบที่สองคือรบกวนการทำงานของตับที่ทำหน้าที่กำจัดยา ทำให้ระดับยาในเลือดสูงขึ้นหรือต่ำลงกว่าที่ควร

กลุ่มยาที่ต้องระวังเป็นพิเศษเมื่อจะกินสมุนไพรร่วม

• ยาละลายลิ่มเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด เช่น วาร์ฟาริน หรือยากลุ่มแอสไพริน สมุนไพรบางชนิดที่มีรายงานว่าอาจทำให้เลือดออกง่ายขึ้นเมื่อใช้ร่วม ได้แก่ กระเทียมขนาดสูง แปะก๊วย ขมิ้นชัน และขิงในปริมาณมาก คนที่กินวาร์ฟารินควรระวังเป็นพิเศษ เพราะยานี้ปรับระดับยาก
• ยาเบาหวาน สมุนไพรที่มีฤทธิ์ลดน้ำตาลกินร่วมกับยาเบาหวาน อาจทำให้น้ำตาลต่ำเกินไป
• ยาลดความดัน อาจเสริมกันจนความดันต่ำ เวียนหัว หน้ามืด
• ยาที่ต้องคุมระดับในเลือดใกล้ชิด เช่น ยากันชัก ยากดภูมิ ยาโรคหัวใจบางชนิด เพราะสมุนไพรที่รบกวนตับอาจทำให้ระดับยาเปลี่ยน

สมุนไพรไทยที่คนใช้บ่อย กับข้อควรระวัง

ฟ้าทะลายโจร เป็นสมุนไพรที่คนไทยใช้มากโดยเฉพาะช่วงเป็นหวัดเจ็บคอ ข้อควรระวังที่ควรรู้คือ อาจมีผลต่อการแข็งตัวของเลือดและความดัน จึงควรระวังในคนที่กินยาละลายลิ่มเลือดหรือยาลดความดัน มีรายงานเรื่องผลต่อตับในบางราย และไม่ควรใช้ในหญิงตั้งครรภ์

ขมิ้นชัน ใช้กันมากเรื่องระบบทางเดินอาหาร โดยทั่วไปค่อนข้างปลอดภัยในขนาดอาหาร แต่ขนาดสกัดเข้มข้นอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อใช้ร่วมกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด และควรระวังในคนที่มีปัญหาการอุดตันของทางเดินน้ำดี

กระเทียมและขิงขนาดสูง มีฤทธิ์ต้านเกล็ดเลือดอ่อน ๆ ในขนาดปรุงอาหารไม่น่ากังวล แต่ในรูปอาหารเสริมขนาดสูงควรระวังเมื่อใช้ร่วมกับยาละลายลิ่มเลือด

ยาสมุนไพรหรืออาหารเสริมที่โฆษณาว่าลดน้ำตาลหรือลดความดัน ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะบางผลิตภัณฑ์เคยตรวจพบว่าลักลอบผสมยาแผนปัจจุบัน ทำให้ได้ยาซ้ำซ้อนโดยไม่รู้ตัว

สัญญาณที่ต้องหยุดและรีบพบแพทย์

• มีจ้ำเลือด เลือดออกตามไรฟัน ปัสสาวะหรืออุจจาระมีเลือด โดยเฉพาะคนที่กินยาละลายลิ่มเลือด
• ตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อ่อนเพลียมาก ซึ่งอาจบ่งชี้ตับอักเสบ
• ใจสั่น หน้ามืด หรือน้ำตาลต่ำ เช่น ใจสั่น เหงื่อแตก มือสั่น หิวมากผิดปกติ

ใช้สมุนไพรอย่างปลอดภัย

• บอกหมอและเภสัชกรทุกครั้งว่ากินสมุนไพรหรืออาหารเสริมอะไรอยู่ เหมือนที่บอกเรื่องยา หลายคนไม่บอกเพราะคิดว่าเป็นแค่ของธรรมชาติ
• อย่าหยุดยาที่แพทย์สั่งเองเพื่อไปใช้สมุนไพรแทน โดยเฉพาะยาโรคเรื้อรังอย่างเบาหวาน ความดัน หัวใจ
• เลือกผลิตภัณฑ์ที่มีเลขทะเบียนชัดเจน หลีกเลี่ยงของที่อวดอ้างสรรพคุณเกินจริงว่าหายทุกโรค
• ระวังเป็นพิเศษถ้ามีโรคตับ โรคไต กำลังตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร และในเด็กเล็กและผู้สูงอายุ

สมุนไพรไทยมีคุณค่าและใช้ได้ ถ้าใช้อย่างเข้าใจ กุญแจสำคัญคืออย่ามองว่าของธรรมชาติไม่มีวันเป็นโทษ และให้ทีมแพทย์รู้ว่าคุณกินอะไรอยู่บ้าง เพื่อช่วยกันดูว่ามันจะไปตีกับยาที่จำเป็นหรือไม่ ข้อมูลนี้เป็นความรู้เพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือสั่งการรักษาแทนแพทย์