วัดความดันที่บ้าน ทำไมเกณฑ์ 135/85 ไม่เท่ากับ 140/90 ที่โรงพยาบาล
คนไข้ผู้ชายวัยห้าสิบต้น ๆ ถือสมุดจดความดันมาให้ดู จดมาสามสิบกว่าครั้ง ตัวเลขวนอยู่แถว 132/84 ถึง 138/86 เขาบอกว่า "ที่บ้านผมปกติหมดเลยครับหมอ มาที่นี่ทีไรขึ้น 150 ทุกที คงตื่นเต้น" ประโยคนี้ถูกครึ่งเดียว เขาตื่นเต้นจริง แต่ตัวเลขที่บ้านของเขาไม่ได้ปกติอย่างที่คิด เพราะเกณฑ์ของการวัดที่บ้านต่ำกว่าที่โรงพยาบาล
สองมาตรฐาน เพราะสองสถานการณ์
ความดันโลหิตของคนเราไม่ได้นิ่ง มันขึ้นลงตลอดวันตามการเคลื่อนไหว อารมณ์ ความเจ็บ และการนอน การวัดในห้องตรวจได้ตัวเลขในสถานการณ์ที่ผิดธรรมชาติที่สุด คือเพิ่งเดินมาถึง เพิ่งรอคิว และกำลังนั่งอยู่ต่อหน้าคนใส่เสื้อกาวน์ ค่าที่ได้จึงมักสูงกว่าค่าเฉลี่ยจริงของคนคนนั้น
แนวทางสากลจึงกำหนดเกณฑ์วินิจฉัยแยกกันตามวิธีวัด
| วิธีวัด | เกณฑ์ที่ถือว่าเป็นความดันโลหิตสูง |
|---|---|
| วัดที่คลินิกหรือโรงพยาบาล | ตั้งแต่ 140/90 ขึ้นไป |
| วัดเองที่บ้าน (ค่าเฉลี่ย) | ตั้งแต่ 135/85 ขึ้นไป |
| เครื่องวัดต่อเนื่อง 24 ชั่วโมง (ค่าเฉลี่ยตอนตื่น) | ตั้งแต่ 135/85 ขึ้นไป |
| เครื่องวัดต่อเนื่อง 24 ชั่วโมง (ค่าเฉลี่ยทั้งวัน) | ตั้งแต่ 130/80 ขึ้นไป |
ดังนั้นค่าเฉลี่ย 136/85 ที่บ้าน แปลว่าเป็นความดันโลหิตสูงแล้ว ทั้งที่ถ้าเป็นตัวเลขเดียวกันในห้องตรวจจะยังไม่ถึงเกณฑ์ นี่คือจุดที่คนไข้เข้าใจผิดกันมากที่สุด
สองภาวะที่ต้องวัดที่บ้านถึงจะเจอ
ความดันสูงเฉพาะเวลาพบแพทย์ (white coat hypertension) คือสูงเฉพาะในห้องตรวจ แต่ที่บ้านปกติ กลุ่มนี้ถ้าใช้ค่าในห้องตรวจอย่างเดียวจะได้กินยาโดยไม่จำเป็น
ความดันสูงที่ซ่อนอยู่ (masked hypertension) คือในห้องตรวจปกติ แต่ที่บ้านหรือที่ทำงานสูง กลุ่มนี้อันตรายกว่า เพราะดูเหมือนสบายดีทุกครั้งที่มาหาหมอ แต่หลอดเลือดถูกทำร้ายอยู่เงียบ ๆ ตลอดเวลา และจะพบได้ก็ต่อเมื่อมีคนวัดที่บ้าน
ทั้งสองภาวะนี้คือเหตุผลที่แนวทางปัจจุบันแนะนำให้ใช้ค่าที่บ้านประกอบการตัดสินใจเสมอ ไม่ใช่ตัดสินจากครั้งเดียวในห้องตรวจ
วิธีวัดที่ถูกต้อง ทำตามนี้ตัวเลขถึงจะเชื่อได้
ตัวเลขที่วัดผิดวิธีแย่กว่าไม่วัดเลย เพราะมันพาการตัดสินใจไปผิดทาง ขั้นตอนที่ควรทำมีดังนี้
- ก่อนวัด 30 นาที งดกาแฟ บุหรี่ และการออกกำลังกาย และควรปัสสาวะให้เรียบร้อยก่อน กระเพาะปัสสาวะเต็มดันความดันขึ้นได้หลายมิลลิเมตรปรอท
- นั่งพักเงียบ ๆ 5 นาที ไม่คุย ไม่ดูโทรศัพท์ การพูดคุยระหว่างวัดทำให้ค่าสูงขึ้นได้ราว 10 มิลลิเมตรปรอท
- นั่งพิงพนัก เท้าวางราบกับพื้น ไม่ไขว่ห้าง การไขว่ห้างทำให้ตัวบนสูงขึ้นได้
- วางแขนบนโต๊ะให้ข้อพับแขนอยู่ระดับเดียวกับหัวใจ แขนที่ห้อยต่ำกว่าหัวใจทำให้ค่าสูงเกินจริง
- พันผ้าพันแขนกับผิวโดยตรง ไม่พันทับเสื้อหนา และไม่พับแขนเสื้อขึ้นจนรัดต้นแขน
- วัด 2 ครั้ง ห่างกัน 1 นาที แล้วเอาค่าเฉลี่ย ถ้าสองครั้งต่างกันเกิน 10 ให้วัดครั้งที่สาม
เรื่องขนาดผ้าพันแขนเป็นข้อผิดพลาดที่พบบ่อยและแก้ง่ายที่สุด ผ้าที่เล็กเกินไปสำหรับต้นแขนใหญ่จะทำให้อ่านค่าได้สูงกว่าความจริงอย่างมีนัยสำคัญ ถ้าต้นแขนคุณใหญ่ ให้ซื้อผ้าพันแขนขนาดใหญ่มาเปลี่ยน อย่าใช้ของที่แถมมาแล้วรัดจนสุด
จดอย่างไรให้หมอใช้ได้จริง
แนวทางแนะนำให้วัดเช้าและเย็น วันละ 2 ช่วง ช่วงละ 2 ครั้ง ติดต่อกัน 7 วัน ช่วงเช้าให้วัดภายใน 1 ชั่วโมงหลังตื่น หลังปัสสาวะแล้ว และก่อนกินยาความดันมื้อเช้า ส่วนช่วงเย็นวัดก่อนเข้านอน
เวลาสรุปค่าเฉลี่ย ให้ตัดข้อมูลของวันแรกทิ้ง เพราะค่าวันแรกมักสูงกว่าปกติจากความตื่นเต้นกับเครื่องใหม่ แล้วเฉลี่ยของวันที่ 2 ถึง 7 ค่านั้นคือค่าที่เอาไปเทียบกับเกณฑ์ 135/85
สิ่งที่ไม่ควรทำคือวัดวันละสิบครั้งเพราะกังวล แล้วเลือกจดเฉพาะค่าที่สวย หรือจดเฉพาะค่าที่สูงจนตัวเองตกใจ ทั้งสองแบบทำให้ภาพที่หมอเห็นบิดเบือน จดทุกค่าที่วัดตามตารางที่วางไว้ แล้วปล่อยให้ค่าเฉลี่ยทำงานของมัน
ตัวเลขที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที
ถ้าวัดได้ ตัวบนตั้งแต่ 180 หรือตัวล่างตั้งแต่ 110 ขึ้นไป ให้นั่งพักแล้ววัดซ้ำอีกครั้ง ถ้ายังสูงเท่าเดิม ควรไปพบแพทย์ ไม่ใช่รอนัดครั้งหน้า
และถ้ามีอาการเหล่านี้ร่วมด้วย ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที ได้แก่ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจเหนื่อยหอบ ปวดศีรษะรุนแรงผิดปกติ ตามัวเฉียบพลัน พูดไม่ชัด ปากเบี้ยว หรือแขนขาอ่อนแรงข้างเดียว เพราะนั่นอาจเป็นภาวะที่ความดันสูงกำลังทำลายอวัยวะอยู่แล้ว
เลือกเครื่องวัดอย่างไร
ให้เลือกเครื่องแบบรัดต้นแขน ไม่ใช่แบบรัดข้อมือ เพราะเครื่องข้อมือไวต่อตำแหน่งของแขนมาก ยกสูงยกต่ำนิดเดียวค่าก็เปลี่ยน และเลือกรุ่นที่ผ่านการตรวจสอบความแม่นยำตามมาตรฐานสากล ซึ่งมักระบุไว้บนกล่องหรือในคู่มือ
เครื่องควรได้รับการเทียบความแม่นยำเป็นระยะ วิธีง่ายที่สุดคือหิ้วเครื่องของตัวเองไปโรงพยาบาล แล้วขอวัดเทียบกับเครื่องของหน่วยบริการในเวลาไล่เลี่ยกัน ถ้าค่าต่างกันมากกว่า 5 มิลลิเมตรปรอทอย่างสม่ำเสมอ ควรพิจารณาเปลี่ยนเครื่อง
สรุป
- เกณฑ์ที่บ้านคือ 135/85 ไม่ใช่ 140/90 ค่าที่บ้านที่ดู "เกือบปกติ" อาจเข้าเกณฑ์แล้ว
- นั่งพัก 5 นาที ไม่คุย ไม่ไขว่ห้าง แขนระดับหัวใจ ผ้าพันแขนขนาดพอดี
- วัดเช้าเย็น ช่วงละ 2 ครั้ง 7 วัน แล้วตัดวันแรกทิ้งก่อนเฉลี่ย
- จดทุกค่า อย่าเลือกจด
- ตัวบน 180 หรือตัวล่าง 110 ขึ้นไป ให้ไปพบแพทย์ ไม่ต้องรอนัด
ค่าความดันที่บ้านเป็นข้อมูลประกอบการดูแล ไม่ใช่คำวินิจฉัย และไม่ควรใช้ปรับยาความดันเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์
อ้างอิง
- สมาคมความดันโลหิตสูงแห่งประเทศไทย. แนวทางการรักษาโรคความดันโลหิตสูงในเวชปฏิบัติทั่วไป.
- Mancia G, Kreutz R, Brunström M, et al. 2023 ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. J Hypertens. 2023;41(12):1874-2071.
- Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. 2017 ACC/AHA Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults. Hypertension. 2018;71(6):e13-e115. (หมายเหตุ: แนวทางสหรัฐอเมริกาใช้เกณฑ์ต่ำกว่า — ความดันสูงที่ ≥130/80 สำหรับทั้งคลินิกและบ้าน — ต่างจากเกณฑ์ที่ใช้ในบทความนี้ซึ่งอิงแนวทางยุโรปและไทย)
- Muntner P, Shimbo D, Carey RM, et al. Measurement of Blood Pressure in Humans: A Scientific Statement From the American Heart Association. Hypertension. 2019;73(5):e35-e66.
- Stergiou GS, Palatini P, Parati G, et al. 2021 European Society of Hypertension practice guidelines for office and out-of-office blood pressure measurement. J Hypertens. 2021;39(7):1293-1302.